Giữa làn sóng phát triển du lịch ồ ạt tại Tây Bắc, nơi bê tông và dịch vụ đại trà đang dần lấn át không gian văn hóa bản địa, Dền Sáng (Lào Cai) như một ngoại lệ hiếm hoi. Sự “chưa phát triển” của vùng đất này không phải là dấu hiệu tụt hậu, mà là một giá trị đặc biệt, một nền tảng quý giá để suy nghĩ nghiêm túc về du lịch chậm và quản trị điểm đến bền vững.
Bài viết thuộc chuyên đề: Dền Sáng – Du lịch chậm và bài toán quản trị điểm đến vùng cao (Tạp chí Vietnam Travel).
Lời dẫn
Tây Bắc những năm gần đây giống như một đại công trường của ngành du lịch. Khi đường nhựa vươn dài, bê tông thay thế nhà gỗ và nhịp phát triển bị đẩy lên tối đa, câu hỏi về việc giữ gìn bản sắc và giới hạn chịu tải của điểm đến ngày càng trở nên cấp thiết.
Trong bối cảnh đó, Dền Sáng (Lào Cai), vùng đất rộng hơn 148 km² sau sáp nhập, hiện ra như một nốt lặng đầy cuốn hút. Không chỉ sở hữu đỉnh Nhìu Cồ San, đường đá cổ Pavie hay những rừng trà Shan Tuyết cổ thụ, Dền Sáng còn giữ được một “tài sản” quý giá: sự nguyên bản chưa bị nhào nặn bởi thị trường.
Chuyên đề 4 kỳ của Tạp chí Vietnam Travel tiếp cận Dền Sáng như một nghiên cứu về du lịch chậm và quản trị điểm đến vùng cao: từ giá trị của sự “chưa phát triển”, tư duy định vị sản phẩm chiều sâu, cho đến những bài toán về năng lực chịu tải và vai trò của các chủ thể trong phát triển bền vững.
Một không gian chưa bị “nhào nặn” bởi thị trường
Nếu coi du lịch là hành trình tìm kiếm xúc cảm, thì Dền Sáng chính là lớp cảm xúc nguyên bản mà người lữ hành hiện đại luôn tìm kiếm nhưng ngày càng khó gặp. Ở đây, tài nguyên không nằm trong những hình ảnh quảng cáo bóng bẩy, mà ẩn hiện trong từng hơi thở của rừng xanh, trong nhịp sống chậm rãi của cộng đồng cư dân vùng cao.
Hãy bắt đầu từ thôn Nhìu Cồ San, nơi thời gian dường như đã trôi chậm hơn phần còn lại của Tây Bắc. Bản làng của người Mông nằm chênh vênh trên sườn núi ở độ cao hơn 1.400m, nơi những nếp nhà gỗ bạc màu sương gió nép mình bên các hàng rào đá tảng xếp thủ công. Những hàng rào ấy không chỉ để ngăn trâu bò hay thú dữ, mà còn là một “ký ức văn hóa” đặc trưng, phản ánh sự kiên nhẫn và khả năng thích nghi của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt. Mỗi sáng sớm, khi khói bếp len qua mái sa mộc đen thẫm hòa cùng mây mù vắt ngang lưng núi, Nhìu Cồ San hiện ra như một bức thủy mặc cổ điển, nơi ranh giới giữa thực và mơ trở nên mờ nhạt.
Rời bản làng, người lữ hành tìm đến với đường đá cổ Pavie. Con đường này không chỉ là một cung trekking, mà là một cuốn sử ký được viết bằng đá, mồ hôi và cả sinh mạng của bao người. Những phiến đá hộc được lát thủ công từ thời Pháp thuộc, qua bao mùa mưa nắng đã phủ kín rêu phong. Mỗi bước chân trên mặt đá là một lần chạm vào quá khứ, vang vọng đâu đây tiếng vó ngựa thồ hàng giữa tiếng xào xạc của đại ngàn. Con đường len lỏi dưới tán cây cổ thụ, ánh nắng rơi xuống thành từng dải mỏng manh, tạo nên một không gian u tịch và đầy hoài niệm.
Những “báu vật” giấu kín trong sương mù
Dền Sáng còn lưu giữ nhiều giá trị mà chỉ những ai sẵn sàng đi chậm mới có thể cảm nhận trọn vẹn. Rừng vầu Ngải Chồ là một ví dụ điển hình. Những thân vầu thẳng tắp tạo nên một không gian vừa hùng vĩ vừa tĩnh lặng. Vào những ngày sương mù, rừng vầu mang vẻ đẹp điện ảnh, liêu trai; tiếng gió lùa qua các thân cây tạo thành một bản hòa âm trầm mặc của núi rừng.
Ẩn sâu trong những cánh rừng ấy là hệ thống thác nước còn giữ được vẻ nguyên sơ. Nếu Thác Ong Chúa, nằm trên tuyến chinh phục Nhìu Cồ San, đổ xuống từ vách đá cao như một dải lụa trắng xóa đầy thách thức, thì Thác Tiên năm tầng ở Ngải Chồ lại mang vẻ đẹp thanh khiết và mềm mại hơn. Dòng nước bắt nguồn từ các mạch ngầm trong dãy Lảo Thẩn, len qua các tầng đá xếp chồng như những bậc thang tự nhiên. Ở tầng thấp, nước đổ ầm ào tạo bọt trắng xóa; lên cao dần, dòng chảy trở nên hiền hòa, hội tụ thành những hồ nước trong vắt. Hơi nước mát lạnh hòa cùng mùi lá rừng tạo nên một trải nghiệm thư giãn mà không không gian nghỉ dưỡng nhân tạo nào có thể sao chép.
Đặc biệt, các quần thể trà Shan Tuyết cổ thụ ở Ngải Chồ là một dạng “di sản sống”. Không giống những đồi chè được canh tác quy mô lớn, trà ở đây mọc tự nhiên, thân cây xù xì, cao lớn. Những gốc trà phủ rêu và địa y, bám rễ sâu vào đất đá để chắt lọc tinh túy của khí hậu và thổ nhưỡng vùng cao. Một chén trà Shan Tuyết giữa núi rừng Dền Sáng có vị hậu ngọt bền bỉ, thứ hương vị phản chiếu sức sống lặng lẽ nhưng kiên cường của cộng đồng nơi đây.
Nghịch lý của phát triển: đừng vội vã đánh đổi
Chính sự nguyên sơ ấy làm nên sức hấp dẫn của Dền Sáng, nhưng cũng đồng thời khiến vùng đất này trở nên mong manh. Địa hình chia cắt mạnh, hệ sinh thái rừng còn tương đối vẹn nguyên và quy mô cộng đồng nhỏ tạo nên một cấu trúc cân bằng tinh tế. Việc áp đặt các mô hình du lịch đại trà, vốn dựa trên số lượng khách và tốc độ quay vòng dịch vụ, sẽ nhanh chóng phá vỡ cấu trúc đó, kéo theo những hệ lụy về môi trường và xã hội.
Thực tế tại nhiều điểm đến vùng cao đã cho thấy một bài học quen thuộc: khi đường nhựa mở đến đâu, bản sắc thường lùi xa đến đó. Những khối nhà bê tông vô hồn, các homestay sao chép hình thức sẽ sớm thay thế cho nhà gỗ và hàng rào đá nếu thiếu định hướng và kiểm soát. Dền Sáng không phù hợp với những đoàn khách đông, ồn ào và lịch trình gấp gáp. Nơi này dành cho những hành trình chậm, cho những người sẵn sàng lắng lại và dành thời gian để hiểu vùng đất họ đặt chân tới.
Cần nhấn mạnh rằng, việc đặt ra giới hạn phát triển không đồng nghĩa với việc “giữ cái nghèo”. Theo số liệu của UBND xã, tỷ lệ hộ nghèo tại Dền Sáng hiện vẫn ở mức trên 28%. Vấn đề không phải là ngăn cản phát triển, mà là lựa chọn con đường phát triển phù hợp: giới hạn can thiệp kiến trúc, giới hạn sức chịu tải môi trường và giới hạn trong việc đánh đổi tài nguyên lấy lợi ích ngắn hạn.
“Khoảng lặng chiến lược” trước ngưỡng cửa tương lai
Trong bối cảnh hạ tầng du lịch tại Dền Sáng hiện nay gần như chưa hình thành, đây chính là một “khoảng lặng chiến lược” cho công tác quản trị điểm đến. Dền Sáng, sau khi sáp nhập, có một không gian đủ lớn để triển khai các mô hình du lịch đặc thù nếu được định hướng đúng. Thay vì để thị trường tự phát định hình, chính quyền địa phương và cộng đồng hoàn toàn có thể chủ động phác thảo lộ trình phát triển bền vững.
Việc định vị Dền Sáng như một “điểm đến có điều kiện” cho phép du lịch trở thành công cụ bảo tồn thay vì là áp lực khai thác. Trong mô hình đó, mỗi du khách không chỉ chi trả cho dịch vụ lưu trú, mà còn gián tiếp đóng góp vào việc bảo vệ nguồn nước, gìn giữ rừng, duy trì nghề chạm bạc của người Mông hay nghề thêu thổ cẩm của người Dao. Du lịch, nếu được quản trị đúng cách, có thể giúp người dân nâng cao sinh kế từ chính việc bảo vệ tài nguyên, thay vì phá vỡ nó.
Dền Sáng không cần sự phát triển ồ ạt của dịch vụ giá rẻ để được biết đến. Điều vùng đất này cần là một sự “đánh thức” tinh tế. Đó là sự tham gia có chọn lọc của những nhà đầu tư, những du khách và những nhà quản lý hiểu rõ giá trị của sự chậm. Bởi đôi khi, điều quý giá nhất của một điểm đến không nằm ở những công trình đã được xây dựng, mà ở những gì vẫn còn được gìn giữ. Sự “chưa phát triển” của Dền Sáng, vì thế, không phải là điểm yếu, mà là một món quà hiếm hoi dành cho Lào Cai và cho tư duy phát triển du lịch bền vững ở Việt Nam.
Bài viết tiếp theo trong chuyên đề sẽ đi sâu vào định vị “Du lịch chậm” tại Dền Sáng, như một lựa chọn chiến lược trong bối cảnh thị trường du lịch vùng cao đang bão hòa.
Bài này đã được đọc 8 lần!